ترجمه تفسیر المیزان جلد 12
ترجمه تفسیرالمیزان (مکارم شیرازی) جلد 12
- مشخصات کتاب
-
(14)سوره ابراهیم مکی است و 52 آیه دارد
-
سوره إبراهیم (14): آیات 1 تا 5
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات خلاصه و برداشتی از آیات سوره ابراهیم
- اشاره
- اشاره به عمومیت رسالت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و اینکه مراد از" ناس" در" لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ" همه مردم است
- وجه جمع بین آیاتی که هدایت مردم را به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نسبت می دهد و آیاتی که آن را به خدا نسبت می دهد و اشاره به نکته مفرد آوردن" نور" و جمع آوردن" ظلمات"
- " لام" در جمله:" لتخرج الناس ..." برای افاده غرض است نه عاقبت
- بیان اینکه وجود غرض و مصلحت در افعال خداوند برای رفع نیاز یا استکمال نیست
- جهات فرق بین اغراض ما بندگان و اغراض خدای سبحان
- معنای عزت و عزیز و دارای عزت بودن خدای تعالی
- وجه آوردن دو صفت" عزیز" و" حمید" و تقدم واژه عزیز بر حمید در جمله:" إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ"
- وجود دو راه پیشاروی انسان: استحباب (انتخاب) دنیا بر آخرت یا استحباب آخرت بر دنیا
- معنای اینکه کافران راه خدا را کج می خواهند (وَ یَبْغُونَها عِوَجاً)
- توضیحی در مورد ارسال رسل به لسان قوم خود (ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ)
- مراد از" ایام اللَّه" در جمله:" وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ"
- بحث روایتی (روایاتی در بیان مراد از ایام اللَّه)
-
سوره إبراهیم (14): آیات 6 تا 18
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- بیان اینکه آیه:" و إذ تأذن ربکم ..." از سخنان موسی (علیه السلام) در یاد آوری ایام اللَّه به بنی اسرائیل است
- معنای این کلام موسی (علیه السلام) که فرمود: اگر شما و تمامی اهل زمین کافر شوید خدا غنی و حمید است
- شرح معنای آیه:" أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ..." که تکذیب انبیاء (علیه السلام) توسط اقوام پیشین را حکایت می کند و اقوال مفسرین در معنای این آیه
- توضیح برهانی که از جمله:" یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ ..." برای اثبات نبوت عامه استفاده می شود
- معنای جمله:" لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ" و وجوهی که در مورد حرف" من" در این جمله گفته شده است
- توضیحی در باره معجزه در بیان جمله:" فاتوا بسلطان مبین"
- پاسخ انبیاء (علیه السلام) در مقابل مکذبان که گفتند شما چون ما بشر هستید، و سلطان مبین (معجزه) مطالبه کردند
- معنای جمله:" وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ ... وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ" در گفتگوی انبیاء (علیه السلام) با مکذبان
- توضیح معنای" عود" در تهدید کفار خطاب به پیامبران (علیه السلام) و مؤمنان:" أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا"
- پاسخ خداوند در مقابل تهدید کافران مکذب:" لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ ..."
- بحث روایتی (روایاتی در باره شکر نعمت و چند روایت دیگر در ذیل آیات گذشته)
-
سوره إبراهیم (14): آیات 19 تا 34
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- اشاره به معنای" حق" و بیان اینکه مراد از حق بودن خلقت آسمانها و زمین هدفدار بودن عالم هستی است
- بیان جمله:" إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ" و پاسخ به یک سؤال در این مورد
- معنای جمله:" وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً"
- سخن شیطان با پیروان خود، در قیامت
- معنای اینکه در قیامت شیطان به اتباع خود می گوید:" خدا به شما وعده حق داد و من به شما وعده دادم ولی وفا نکردم"
- بیان اینکه شیطان بر مردم سلطه ای ندارد و فقط دعوت به گناه می کند و سلطه اش فرع و نتیجه اجابت دعوت او است
- بیزاری جستن شیطان و هر متبوع دیگری از پیروان خود، در روز قیامت
- انسان مختار است و خود مسئول نیک و بد اعمال خویش است
- وجوهی که در مورد ترکیب و معنای آیه:" أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً ..." گفته شده است
- موارد اختلاف مفسرین در بیان معنی و مفاد مفردات آیه فوق الذکر
- کلمه طیبه ای که به شجره طیبه مثل زده شده اعتقادات قلبی صحیح (توحید) است که اخلاق حسنه و عمل صالح فروع و شاخه هایش می باشند
- مقصود از کلمه خبیثه که به شجره خبیثه تشبیه شده شرک به خدا است
- آغاز و ادامه هدایت مؤمنین از ناحیه خداوند است (یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ"
- چند معنای دیگر که برای آیه:" یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا ..." ذکر کرده اند
- حکایت حال سردمداران و بزرگان ضلالت و ظلم که کفران نعمت کرده مردم خود را به هلاکت کشاندند
- انگیزه اصلی مشرکین در شرک ورزیدن به عمد و اختیار
- وجه جمع بین دو آیه ای که یکی وجود دوستی را در قیامت اثبات و دیگری نفی می کند
- استدلال بر اختصاص ربوبیت برای خدا به اختصاص تدبیر عام موجودات به او
- معنای" سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ" و" سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ"
- معنای سؤال و توضیح مراد از جمله:" آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ: خداوند از تمام آنچه از او خواستید به شما داد"
- توضیحی در باره اینکه نعمت های الهی قابل شمارش نیست (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها)
-
بحث روایتی روایاتی در باره مراد از کلمه طیبه و کلمه خبیثه در آیه" مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ ..."
- اشاره
- نقل ورد سخن" آلوسی" که در روایتی که بنا بر آن مراد از شجره خبیثه بنی امیه اند مناقشه کرده
- چند روایت در مورد سؤال قبر و تطبیق آیه:" یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا ..." بر آن
- چند روایت در تطبیق آیه:" الذین بدلوا نعمة اللَّه کفرا ..." بر بنی امیه و بنی مغیره
- روایتی در این باره که اظهار عجز از شکر نعمت های الهی شکر است
-
سوره إبراهیم (14): آیات 35 تا 41
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات انعام به فرزندان ابراهیم (علیه السلام)، نمونه ای دیگر از انعام های خدای عزیز و حمید
- اشاره
- استظهار اینکه ابراهیم (علیه السلام) دو بار از خداوند برای" مکه" امنیت طلبیده است
- امنیتی که ابراهیم (علیه السلام) برای مکه خواست امنیت تشریعی بوده است
- توضیحی در مورد اینکه آن جناب از خدا خواست او و فرزندانش را از بت پرستی دور بدارد:" وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ"
- مقصود از" بنی" که ابراهیم (علیه السلام) برای خود و آنان دوری از پرستش بتها را درخواست نمود
- مراد از تبعیت در جمله:" فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی" پیروی هم در اعتقاد و هم در عمل است
- ابراهیم (علیه السلام) پیروی و تبعیت را ملاک انتساب افراد به خود دانسته است
- بی پایگی اشکالاتی که در باره دعای ابراهیم (علیه السلام) مطرح شده و از آن جمله اینکه گفته اند چگونه آن جناب دعای غیر مستجاب کرده و برای همه فرزندان خود دوری از شرک را خواسته است؟
- ضعف وجوهی که در جواب به این سؤال که چگونه ابراهیم (علیه السلام) با اینکه معصوم بوده درخواست دوری از شرک را کرده است؟ گفته شده است
- نقل و رد وجوهی که در پاسخ به این شبهه که چرا ابراهیم (علیه السلام) برای مشرکین طلب مغفرت نموده؟ گفته اند
- دعای ابراهیم (علیه السلام) که عرض کرد:" رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ ..." بعد از بنای کعبه و ساخته و آباد شدن مکه بوده است
- اشاره به اینکه اعمال از جهت احتیاج به اذن و مشیت خدا هستند به خدا و از جهت تصدی و صدور مستند به عامل است
- دعای ابراهیم (علیه السلام) برای پدر و مادرش در اواخر عمر دلالت می کند بر اینکه" آزر" پدر ابراهیم نبوده است
- بحث روایتی (روایاتی در ذیل آیاتی که دعای ابراهیم (علیه السلام) را حکایت می کنند)
- سوره إبراهیم (14): آیات 42 تا 52
-
سوره إبراهیم (14): آیات 1 تا 5
-
(15)سوره حجر مکی است و 99 آیه دارد.
-
سوره الحجر (15): آیات 1 تا 9
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات مفاد کلی سوره مبارکه حجر
- اشاره
- آرزوی داشتن ایمان توسط کفار (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) مربوط به بعد از مرگ است
- وجه و سبب اینکه مشرکین از رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) خواستند ملائکه را برایشان بیاورد و جواب خداوند در مقابل این درخواست باطل
- معنای آیه:" ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ ..." و بیان اینکه نزول ملائکه و ظهور عالم ایشان، در دنیا که دار اختیار و امتحان و محل التباس حق به باطل است تحقق نمی پذیرد
- معنای آیه:" إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ" و دلالت آن بر مصونیت قرآن از تحریف و تصرف
- بحث روایتی (روایاتی در مورد خروج موحدان عاصی از جهنم و بقاء کافران در آن در ذیل آیه:" ربما یود ..."
-
گفتاری در چند فصل در مصونیت قرآن از تحریف
- فصل اول در بیان اینکه قرآن عصر حاضر همان قرآن نازل بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است
- فصل دوم: روایاتی که بر عدم وقوع تحریف و تصرف در قرآن دلالت دارند
-
فصل سوم:ادله و وجوهی که برای اثبات عدم وقوع زیاده و وقوع نقص و تغییر در قرآن بدانها استناد شده است
- اشاره
- بیان ضعف استدلال به اجماع برای اثبات عدم وقوع تحریف قرآن به زیاد شدن در آن
- ضعف و قصور روایات دال بر وقوع تحریف در قرآن از نظر سند و دلالت
- دسیسه و جعل روایات دال بر تحریف توسط دشمنان قرآن و لوازم و محذورات مهم مترتب بر قبول این روایت
- روایات تحریف بر فرض صحت سند نیز به لحاظ مخالف بودن با دلالت قطعی قرآن بر عدم تحریف، در مظنه جعل و اسناد کذب بوده و مردودند
- پاسخ به دو دلیل دیگر قائلین به تحریف: استبعاد عقلی عدم تحریف و روایتی در باره مصحف علی علیه السلام
- حوادث واقعه در امت اسلام مانند حوادثی است که در بنی اسرائیل رخ داده
- فصل چهارم:در باره جمع و تالیف قرآن و جمع بین روایاتی که برخی بر جمع قرآن در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و برخی بعد از آن حضرت دلالت دارند
- فصل پنجم:: گرد آوری مصاحف مختلف و جمع و تدوین قرآن بر اساس یک قرائت در زمان عثمان
-
فصل ششم:آنچه از روایات مربوط به جمع و تالیف قرآن استفاده می شود
- اشاره
- دلالت روایات مربوط به جمع قرآن بر عدم تحریف و بیان اینکه قرآن خود عمده ترین دلیل بر اینست که کلام خدا است و تحریف نشده
- ترتیب سوره قرآن در جمع اول و دوم کار صحابه بوده است
- ترتیب آیات قرآن نیز توقیفی نبوده و بدون دخالت صحابه انجام نشده است
- بررسی و نقد سخن کسانی که قائلند به اینکه ترتیب آیات قرآنی توقیفی بوده و به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) صورت گرفته است
- فصل هفتم:رد روایات انساء که از طرق عامه وارد شده و بر منسوخ التلاوه شدن پاره ای از آیات وحی دلالت می کنند
- سوره الحجر (15): آیات 10 تا 15
-
سوره الحجر (15): آیات 16 تا 25
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات عنایت به بیان آوردن زیبایی و زینت آسمان به نجوم و کواکب، در موارد مختلف قرآن
- اشاره
- معنای" موزون" و مراد از جمله:" أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْزُونٍ"
- مقصود از:" مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ" در آیه:" وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ"
- وجوه و اقوال مختلف مفسرین در معنای" شی ء"،" خزائن" و" قدر معلوم" و مراد آیه شریفه:" وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ"
- معنای ژرفی که از تدبر در این آیه شریفه و آیات دیگر راجع به" قدر" و" تقدیر" در خلق و ایجاد به دست می آید
- نظام خلقت بدون" موت و حیات" نظامی تام و حکیمانه نمی بود
- بحث روایتی (روایاتی در باره استراق سمع شیاطین و رجم آنها با نجوم و در ذیل آیه:" إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ" و ...)
-
سوره الحجر (15): آیات 26 تا 48
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- معنای خلقت انسان از:" صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ"
- توضیحاتی در باره معنای لغوی" جن"، مراد از جن- در مقابل انس-" جن" و" جان"
- معنای کلمه" بشر" و نکته ای که در التفات از تکلم به غیب در آیه:" وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ" هست
- معنای" سَوَّیْتُهُ" وَ" نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی" و توضیحی در مورد رابطه بین روح و بدن
- معنای کلمه" بشر" و نکته ای که در التفات از تکلم به غیب در آیه:" وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ" هست
- توضیح مفاد لعن بر شیطان به نحو مطلق در" عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ" و لعن بر او با اضافه لعن به خدا در" عَلَیْکَ لَعْنَتِی"
- وجه تقیید و تحدید لعنت بر شیطان تا روز جزا در:" إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلی یَوْمِ الدِّینِ"
- ملائکه مامور به سجده (تواضع و خدمت) بر نوع بشر بودند و ابلیس با اباء از سجده بر آدم، از خضوع در برابر نوع بشر استنکاف ورزید
- بیان اینکه" یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ" که خدا تا آن روز به شیطان مهلت داده روز قیامت نیست بلکه روزی است که جز خدا کسی پرستش نمی شود و بساط کفر و فسوق برچیده می شود
- معنای جمله:" رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی ..." و توضیح در مورد اسناد اغواء به خدا و بیان اینکه مقصود از اغوای خداوند شیطان را، اغوای مجازاتی است نه ابتدایی
- وجوهی که مفسران برای توجیه حمل جمله:" بِما أَغْوَیْتَنِی" بر اضلال ابتدایی خدا ذکر کرده اند
- غفلت این مفسران از اینکه دنیا دار امتحان است و وجود داعی به شر و داعی به خیر لازمه امتحان و تمیز خبیث از طیب است
- معنای جمله:" لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ" و دلالت آن بر اینکه زمین ظرف اغوای شیطان است و آدم در خوردن از شجره ممنوعه، از امر ارشادی سرپیچی کرده بوده است نه از امر مولوی
- مراد از" عباد مخلصین" که از اغوای شیطان مصون هستند
- معنای بر خدا بودن راه شیطان (هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ) اینست که اغواء و اضلال شیطان نیز خارج از حیطه قدرت و حکم و قضای خدا نیست
- آیه:" إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ ..." متضمن سه جواب به ابلیس است
- ابلیس در اغواء عباد مستقل نبوده اغوای او مجازات" غاوین" بوده و مستند به سلطنت الهی است
- بیان اینکه اثبات سلطنت و ولایت برای ابلیس، با سلطنت مطلقه خدا و با عدالت او منافات ندارد
- معنای اینکه جهنم هفت در دارد:" لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ ..."
- " متقین" در آیه:" إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ ..." اعم از" مخلصین" در آیه:" إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ" است
- رد و ابطال سخن" فخر رازی" که گفته است مراد از" متقین" کسانی است که از شرک بپرهیزند و بیان اینکه تسمیه به وصف" متقین" در مورد دارایان ملکه پرهیز از محرمات الهی صادق است
- قضاهای رانده شده قضاهای رانده شده ای که در قرآن حکایت شده است
- بحث روایتی روایاتی در باره نفخ روح در کالبد آدم علیه السلام
-
سوره الحجر (15): آیات 49 تا 84
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات اشاره به ارتباط آیات متضمن داستان بشارت ابراهیم (علیه السلام) به فرزند دار شدن و داستان قوم لوط، با آیات قبل
- اشاره
- سبب اینکه نباید از غفران و رحمت الهی مایوس و از عذاب و مکر او دل آسوده بود این است که هیچ مانعی جلوگیری و محدود کننده اراده و مشیت خدا نیست
- تعجب ابراهیم (علیه السلام) از بشارت داده شدن به فرزند، بر اساس استبعاد عادی بوده است بیان آیات مربوط به وارد شدن فرشتگان به صورت آدمی بر ابراهیم (علیه السلام) و گفتگوی بین میهمانان و آن حضرت
- معنای" غابر" و مراد از اینکه همسر لوط از" غابرین" بوده است
- وارد شدن ملائکه بر" لوط" علیه السلام و گفتگوی بین ایشان و آن حضرت و قضای الهی به قطع نسل و انقراض قوم لوط
- توضیحی در مورد" اصحاب ایکه" و" اصحاب حجر"
- بحث روایتی (چند روایت در ذیل برخی از آیات گذشته)
-
سوره الحجر (15): آیات 85 تا 99
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- معنای اینکه فرمود:" وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ ..." و بیان وهن استدلال هر یک از قائلین به جبر و تفویض به این آیه شریفه برای اثبات مراد خود
- معنای" صفح" و فرق آن با" عفو" و مفاد جمله:" فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ ..."
- بیان اینکه مراد از" سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی" سوره حمد است و اشاره به وجوهی که در باره این تعبیر گفته شده است
- چهار دستور به رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله): عدم تمایل به دارایی کفار، غم نخوردن از کفر و استهزای آنان، خفض جناح برای مؤمنان و روشن ساختن ماموریت خود
- معنای آیه:" کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ" و بیان مقصود از" مقتسمین" و وجه تسمیه آنان به این نام
- دستور علنی کردن دعوت به پیامبر (صلی الله علیه و آله):" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ"
- توضیح اینکه مراد از" یقین" در آیه:" وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ" مرگ است
- بحث روایتی روایاتی در توضیح معنای:" فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ" و" سبع مثانی" و مراد از" مقتسمین"
- بحث فلسفی در چگونگی تکلیف و دوام آن
-
سوره الحجر (15): آیات 1 تا 9
-
(16)سوره نحل مکی است و 128 آیه دارد
-
سوره النحل (16): آیات 1 تا 21
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات مفاد کلی سوره نحل و بیان اینکه آیات صدر سوره در مدینه و آیات ذیل آن در مکه نازل شده است
- اشاره
- مراد از امر خدا و معنای" أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ" و وجوهی که در این باره گفته شده است
- اشاره به آنچه که از آیات قرآنی در باره حقیقت روح استفاده می شود و بیان معنای آیه:" یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ ..."
- وجوه مختلفی که مفسران در پیرامون معنای آیه فوق ذکر کرده اند
- منوط شدن انزال ملائکه بر پیامبران به مشیت خدا، به معنای انتخاب و برگزیدن رسولان بدون مرجح و لیاقت و استعداد نیست
- اشاره به رابطه بین عقیده و عمل و بیان اینکه پیامبران هم در صدد اصلاح عقائد بوده اند و هم اعمال. و انذار ایشان دو مرحله داشته است:" أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا" و" فاتقون"
- خلقت و ایجاد موجودات (آیات) دلیل بر الوهیت و نعمت بودن (به کار آمدن هر موجود برای موجود دیگر) دلیل بر ربوبیت و تدبیر خدای تعالی است
- غرض از ذکر اینکه خلقت انسان از نطفه ای ناچیز است بیان بی شرمی و وقاحت بشر است
- بر خدا است که قصد سبیل (راه هدایت) را معین و روشن کند (وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ ...)
- بیان اینکه راه ضلالت در حقیقت راه نیست و امری عدمی است و بحث معتزله و اشاعره در جواز یا عدم جواز اسناد خلق آن به خداوند بی مورد است
- ارکان سه گانه الوهیت و ربوبیت: خالق بودن، منعم بودن و عالم بودن به درون و برون انسان
- بیان نکته ای که در تعلیل" وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها" به" إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ" وجود دارد و اشاره به ارتباط بین مفهوم" نعمت" با" رحمت و مغفرت"
-
بحث روایتی
- اشاره
- روایتی که دلالت می کند به اینکه پیش از هجرت نیز در میان مسلمین عده ای منافق بوده اند
- عدم دلالت چند روایتی که برخی از علماء با استشهاد به آنها گفته اند امر خدا در" أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ ..." قیامت است، بر مدعایشان
- روایتی که در آن" أَتی أَمْرُ اللَّهِ" به ظهور مهدی علیه السلام تطبیق شده است
- دو روایت در تطبیق جمله:" وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ" بر ائمه اهل بیت علیهم السلام
-
سوره النحل (16): آیات 22 تا 40
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- اعتقاد به معاد لازمه توحید کامل است
- بیان اینکه گمراه کنندگان همانند بار گناهان ناشی از اضلالشان را بر دوش می کشند
- وجه جمع بین آیه:" لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ ... وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ" با آیاتی مانند:" لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری"
- مقصود از کسانی که علم داده شده اند در آیه:" قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ..." معصومین علیهم السلام هستند
- معنای آیه:" قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً" و مراد از" لِلَّذِینَ اتَّقَوْا"
- معنای" طیب" و" طاهر" و مقصود از طیب بودن متقین در حال توفی و مرگ
- اشکالی که بر جمله:" لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ ءٍ" کرده و گفته اند امر عدمی (عبادت نکردن) متعلق مشیت قرار نمی گیرد و جواب آن
- تقریر و تبیین استدلال مشرکین برای بت پرستی خود به اینکه اگر مشیت خدا بر ترک بت پرستی تعلق گرفته بود ما بت نمی پرستیدیم
- پاسخ به دلیل مشرکین: تنها وظیفه پیامبران" بلاغ مبین" است و مشیت خدا بر هدایت انسان مشیت تشریعی و بسته به اختیار انسان است نه تکوینی و خارج از اختیار
- اشاره به اینکه همه امت ها به دو طایفه هدایت یافته و گمراه منقسم بوده اند و بیان اینکه هدایت خدا پاداش احسان در عمل، و اضلال خدا مجازات ضلالت خود عبد است
- توضیح اینکه" ضلالت" امر عدمی است و نمی توان گفت خدا آن را ایجاد کرده است
- عدم صحت استفاده هایی که هر یک از جبریون و مفوضه خواسته اند در جهت اثبات مذهب خود از استدلال مشرکین بکنند
- در قیامت یاورانی هستند که مشرکین از یاری آنها بهره مند نمی شوند
- اینکه در روز قیامت حق و حقیقت در موارد اختلاف در معارف دینی به عیان روشن می شود از معرفات قیامت است
- اشاره به تعابیر مختلف از ایجاد خدای تعالی به: قول، کلمه، امر، اراده و قضای خدا و بیانی در باره عدم تخلف اشیاء از امر خدا (أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ)
- بحث روایتی
-
سوره النحل (16): آیات 41 تا 64
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- مقصود از حسنه در دنیا که خداوند به مهاجرین وعده داده مجتمع صالح اسلامی است
- توصیف مهاجرین به دو صفت صبر و توکل به جهت دخالت این دو صفت در رسیدن به حسنه در دنیا است
- مفاد آیه:" وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا ..." حصر رسالت در بشر عادی است
- معنا و موارد استعمال کلمه:" ذکر"
- مراد از اهل ذکر در" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ" و اینکه مخاطبین این خطاب کیانند
- معنا و مفاد آیه:" وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ..." و وجوهی که مفسرین در تفسیر آن گفته اند
- حجت بودن بیانات رسول اللَّه و عترت او (ائمه) علیهم الصلاة و السلام
- انذار و تهدید مشرکین که از در مکر به خدا و پیامبرانش گناه می کردند (مکروا السیئات)
- مراد از" اخذ در تقلب" و" اخذ بر تخوف" که مشرکین بدان تهدید شده اند
- گردش سایه اشیاء نشانه خضوع و سجود موجودات در برابر خدا است
- سجده جنبندگان آسمان ها و زمین برای خدا به معنای خضوع و تذلل آنان در برابر خدا است
- معنا و موارد استعمال" تکبر" و" استکبار" و توضیحی در باره استکبار در مقابل مخلوق و در مقابل خالق (به حسب ذات و به حسب عمل)
- غافل نبودن از خدا و خوف از مقام الوهیت او عدم استکبار ذاتی و انجام دادن آنچه به ایشان امر می شود عدم استکبار عملی ملائکه در برابر خدای سبحان است
- رد استدلال برخی به آیه:" یَخافُونَ رَبَّهُمْ ..." برای قول به اینکه ملائکه مکلف بوده خوف و رجا دارند و افضل از بشر هستند
- مقصود از جمله:" لا تَتَّخِذُوا إِلهَیْنِ اثْنَیْنِ" و معنایی که از نهی از دو خدا گرفتن استفاده می شود
- لازمه مالکیت مطلقه خدا اینست که فقط او معبود و دین دائما از او باشد (لَهُ الدِّینُ واصِباً)
- در تنگناها و شدائد، امید بستن به مسبب الاسباب و دست به دامان او شدن فطری انسان است
- توضیح اینکه کفران نعمت غایت و غرض شرک ورزیدن مشرکین است
- مقصود از اینکه مشرکین بخشی از روزی خود را نصیب" لِما لا یَعْلَمُونَ" قرار می دهند
- منشا و سبب اینکه مشرکین ملائکه را مؤنث و دختران خدا می دانستند
- معنای جمله:" وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ" و گفتگویی که در این مورد شده است
- حکایت دخترکی مشرکین و نکوهش آن
- بیان اینکه منشا و انگیزه نکوکاری و صفات حسنه، ایمان به آخرت و ریشه گناه کاری و هر مثل (صفت) سویی، ایمان نداشتن به آخرت و استخفاف امر حساب است
- منزه بودن خدای تعالی از هر قبیح عقلی و طبعی و از اتصاف به صفات ممکنات و دارا بودن او بالاترین و بهترین امثال و اسماء را (وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی)
- معنای اینکه فرمود: اگر خدا مردم را به ظلمشان اخذ کند دابه ای روی زمین نخواهد ماند و بیان ضعف استدلال به این آیه برای قول به معصوم نبودن انبیاء (علیه السلام)
- مراد از" امم" و" الیوم" در آیه:" تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ ..."
- بحث روایتی روایاتی که در آنها اهل ذکر در جمله:" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ" به اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است
-
سوره النحل (16): آیات 65 تا 77
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- اشاره به اینکه مقتضای عقل اینست که آنچه را که احتمال می دهد حق باشد گوش کرده اتباع احسن کند (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ)
- معنای اینکه فرمود: شیر خالص را از میان فضولات شکم و خون به شما نوشانیدیم
- عدم دلالت جمله:" تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً" بر مباح بودن مسکرات
- بیان اینکه بین جمله:" تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً ..." و آیات تحریم خمر منافاتی نبوده، آیات تحریم ناسخ آن نیستند و وجوهی که برای رفع منافات گفته شده بی مورد است
- معنا و موارد استعمال کلمه" وحی"
- ایحائات و الهامات خدای سبحان به زنبور عسل
- معنای جمله:" فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ ..."
- وجوه دیگری که در معنای آیه فوق گفته شده است
- ذکر نعمت داشتن فرزندان و نوادگان
- وجوهی که در معنای جمله:" ما لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ شَیْئاً" گفته شده است
- مراد از مثل زدن برای خدا که از آن نهی فرموده است (فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ)
- مثلی برای اثبات توحید ربوبی با استناد به وحدت منعم
- اقامه حجت بر توحید و اشاره به مساله نبوت و با ذکر مثلی متضمن مقایسه بین مردی گنگ و سربار و مردی که به عدالت امر می کند و بر صراط مستقیم است
- چند وجه دیگر در تفسیر آیه:" وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَیْنِ ..." گفته شده است
- معنای" غیب" و" شهادت" و مراد از غیب آسمانها و زمین در" وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ"
- بیان اینکه قیامت از غیب های سماوات و ارض است
- مفاد اینکه فرمود: امر ساعت (قیامت) مانند چشم بر هم زدن یا نزدیکتر از آنست
- شرحی در مورد اینکه قدرت الهی به طور مساوی به موجودات تعلق می گیرد و سختی و آسانی و دوری و نزدیکی در مقدورات الهی مطرح نیست
- نکاتی که از آیه:" وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ..." استفاده می شود و بیان ضعف قول مفسرین به اینکه مراد علم به غیب آسمان ها و زمین است
- بحث روایتی
-
سوره النحل (16): آیات 78 تا 89
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- در آیه:" وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً" علم حصولی انسان در بدو تولد نفی شده است
- سبب حقیقی پرواز مرغان در هوا خدای تعالی است و اسباب طبیعی منتهی به مسبب الاسباب می شوند
- ذکر نعمت خانه، پوست و پشم و کرک و موی حیوانات و ...
- ذکر نعمت وجود تبعی سایه- با اینکه امری عدمی است- و وجه اینکه در باره سرابیل فرمود:" شما را از گرما نگه می دارد" و حفظ از سرما را ذکر نکرد
- معنای آیه:" یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ" و وجوهی که در باره علت اینکه اکثر کفار کافر خوانده شده اند و نه همه آنان گفته شده است
- مؤمن از تنعم به هر نعمتی از دو نعمت جسمانی (بهره مادی) و روحانی (معرفت منعم) بهره مند است
- مراد از اینکه در قیامت از هر امتی شهیدی مبعوث می گردد
- قیامت روز پاداش و کیفر است نه روز عمل و راهی به بازگشت از آن به حیات دنیوی نیست
- در عذاب ظالمان در آخرت تخفیف و تاخیری نیست
- در قیامت مشرکین علاوه بر علم پیدا کردن به اینکه خدا حق مبین است در برابر او تسلیم و به او ایمان می آوردند، ایمانی اضطراری و بی نتیجه
- کافران مفسد عذابی بیش از دیگر کفار خواهند داشت
- تفصیلی در مورد شهادت (گواهی دادن)، شهید و شهداء و بررسی و بیان وجه جمع بین مفاد آیات مختلف در این باره
- معنای اینکه قرآن بیان کننده همه چیز است (تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ)
- بحث روایتی روایاتی در ذیل آیه:" یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها ..." و" جئنا بک شهیدا علی هؤلاء"
-
سوره النحل (16): آیات 90 تا 105
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- اشاره به اهتمام شدید در اسلام به اصلاح وضع جامعه
- اشاره به معنا و اقسام دو گانه عدل (فردی و اجتماعی) و بیان اینکه امر به عدل در" إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ" امر به عدالت اجتماعی است
- امر به احسان در:" إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ" احسان نسبت به دیگران است و امر به" إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی" امر به احسان به خویشاوندان است
- نهی از فحشاء و منکر و بغی در واقع امر به حفظ وحدت در مجتمع است
- سبب شناعت شکستن قسم
- تمثیل نقض عهد به پنبه کردن خود رشته
- انسان مسئول است و اضلال خدا ابتدایی نیست و فرع بر ضلالت شخص گمراه است
- نهی مستقل از اینکه قسم وسیله خدعه و دغلکاری قرار داده شود
- مقصود از اینکه فرمود: صابران را پاداش می دهیم" بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ"
- حیات طیبه ای که خداوند به زن و مرد نکو کردار وعده داده است حیاتی حقیقی و جدید است که مرتبه ای بالا و والا از حیات عمومی و دارای آثاری مهم می باشد
- وجوهی دیگر که در باره مراد از حیات طیبه گفته شده است
- مراد از استعاذه به خدا از شیطان، پناه جستن قلبی است
- استعاذه به خدا و توکل بر خدا است و ایمان و توکل دو ملاک صدق عبودیت هستند و فرد متصف به آن دو خارج از سلطه شیطان است
- اشاره به مساله نسخ و حکمت آن و پاسخ به خرده گیری مشرکین در آیه شریفه:" وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ ..."
- توضیحی در مورد اینکه با نزول آیات ناسخ خداوند ایمان مؤمنین را تثبیت می کند
- شرح و تفصیل جواب خدای سبحان به افترای مشرکین به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که گفتند مردی غیر عرب به او می آموزد
-
بحث روایتی روایاتی در ذیل آیه:" إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ..." و بیان مراد از عدل و احسان
- اشاره
- دو روایت در ذیل آیه:" مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً"
- روایاتی در ذیل آیه:" یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ ..." و اینکه شخص غیر عربی که مشرکین می گفتند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) تعلیم می دهد چه کسی بوده است؟
- مؤمن هرگز دروغ نمی گوید
- سوره النحل (16): آیات 106 تا 111
-
سوره النحل (16): آیات 112 تا 128
- اشاره
- ترجمه آیات
-
بیان آیات
- اشاره
- مثلی متضمن هشدار نسبت به کفران نعمت و زنهار از عذاب مترتب بر آن
- نکاتی که از آیه:" فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً" استفاده می شود
- در عرف و اصطلاح قرآن دین همان سنت لازم الاتباع در زندگی است و هر بدعتی در آن افتراء بر خدا شمرده می شود
- تحریم طیبات برای بنی اسرائیل ناشی از ظلم خودشان و عقوبت خدا در برابر عصیان آنان بوده است
- بیان مراد از اینکه ابراهیم (علیه السلام) یک امت بود و ذکر اوصاف او که آثار تدین به دین حنیف او است
- معنای آیه:" إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ ..." و مقصود از اختلاف یهود در سبت و وجوهی که در این باره گفته شده است
- معنای" حکمت"،" موعظه" و" مجادله" و مراد از موعظه حسنه و جدال بالتی هی احسن در آیه:" ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ"
- ضعف سخن بعضی از مفسرین در باره وجه ترتیب در ذکر حکمت و موعظه و جدال در آیه شریفه
- فضیلیت صبر آزار مشرکین و امر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به اینکه صبر کند و خدا به او صبر داده است
- بحث روایتی (روایاتی در ذیل آیات:" ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا ..."،" إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً ..."،" ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ" و" إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ ..."
-
سوره النحل (16): آیات 1 تا 21
